Geheugen van Bezuidenhout : Schoolgebouwen

Van Heutszstraat 12 en Rooseboomstraat

Rooseboomstraat 2, St. Aloysiusschool, 17 december 1931 geopend. Foto DSO 21 nov 1984 Haags Gemeente Archief

1928 C. van Eesteren, architect, krijgt in april opdracht van Gemeentewerken om een complex van vier scholen en een bewaarschool op een terrein aan de zogenaamde Molensloot bij de Schenkkade te ontwerpen.

1931 Het eerste deel dat klaar is in de Van Heutszstraat 12, wordt op 1 maart in gebruik genomen door enkele klassen van de openbare lagere school, vanaf 1948 Van Heutszschool genoemd. Het gebouw heeft zeven leslokalen op de begane grond, een gymnastieklokaal, spreekkamer voor het schoolhoofd, vertrek voor de schoolknecht, bergplaatsen en een kelder voor cv en kolen. Op de eerste verdieping zijn eveneens zeven leslokalen, verder een onderwijzerskamer en bergplaatsen voor leermiddelen. Op de tweede verdieping zijn lokalen voor handenarbeid en tekenen.

Heutszstraat Heutszschool Haagsche courant 21-03-1932

1985 De school fuseert met andere openbare scholen. De hoofdvestiging komt aan de Van Heutszstraat 12 met een dependance aan de Roosenboomlaan.

2014 In voormalige schoolgebouw aan de Van Heutszstraat 12 wordt het Buurthuis van de Toekomst PuntZuid gevestigd.

Gebruikers
Van Heutszschool (1931-1985)

Architect Cormelis van Eesteren (1897-1988) studeert architectuur in Rotterdam. Op een studiereis door Europa komt hij in contact met vele internationale architecten en ontwerpers. Hij besluit dat hij stedenbouwkundige wil worden, en volgt daarvoor een opleiding in Parijs. Van Eesterens vroege ontwerpen verraden de invloed van Berlage. In 1925 wint hij een ontwerpwedstrijd voor Unter den Linden in Berlijn. Dit betekent zijn internationale doorbraak. Enkele jaren hierna gaat Van Eesteren aan de slag voor de Gemeente Amsterdan. Het Algemeen Uitbreidingsplan, voor de uitbreiding van Amsterdam, dateert uit de jaren dertig maar werd pas na de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd. Van Eesteren houdt bij zijn stedenbouwkundige ontwerpen vast aan de vier primaire functies van de stad wonen, recreëren, verkeer en werken: ‘de functionele stad’. Van Eesteren is van 1930 tot 1947 voorzitter van het Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM), een serie internationale conferenties over moderne architectuur en stedenbouw. In het boek Cornelis van Eesteren. Ontmoeting met de avant-garde 1914-1929 schetst de auteur Sandra Guarda het (werkende) leven van Van Eesteren, hoe hij zich tot stedenbouwkundige ontwikkelde en zijn betrokkenheid bij de internationale avant-garde.

Bronnen
Archief van Gemeentewerken 1920-1929 Hga bnr 0484 doos nr 35
Website van Eesteren Museum te Amsterdam

Van der Wyckstraat

Van der Wyckstraat, Openbare Lagere School Sept 1941 Foto H A W Douwes Haags Gemeentearchief

1930 Een dependance van de openbare bewaarschool aan de Vlietstraat 10 begint in een stevig houten schoolgebouw dat door de Gemeente is geplaatst op een terrein in de Van der Wijckstraat. Het gebouw wordt geleverd door houtindustrie G. van Roon te Loosduinen . Het gebouw bevat zeven lokalen, een leidsters-kamertje, een keukentje en bergplaatsen.

1932 Twee jaar later wordt de bewaarschool zelfstandig en staat vanaf 1949 bekend onder de naam Johannes Postschool.

1951 De Gemeente zegt toe dat het gebouw uitgebreid mag worden met drie lokalen, maar de welstandscommissie heeft hiertegen bezwaren.

1953 De Gemeenteraad stelt geld beschikbaar voor een nieuw stenen gebouw, maar dit gaat niet door omdat het Ministerie van O.K.W. geen urgentieverklaring afgeeft.

1957 De ouders wenden zich tot de minister van O. K. en W. om nieuwbouw te bevorderen. In het houten gebouw uit de jaren dertig is een groot gebrek aan ruimte en de hygiënische toestanden laten te wensen over.

1963 De Gemeenteraad besluit om de vervanging van het houten kleuterschoolgebouw op te nemen in de seriebouw van 15 kleuterscholen in systeembouw volgens het SET systeem.

1964 De Johannes Postkleuterschool verhuist naar een nieuw gebouw aan de Rooseboomstraat 4.

Gebruikers
Johannes Postkleuterschool, Bewaarschool Van der Wyckstraat (1930-1964)

Architect 
G. van Roon, aannemersbedrijf te Loosduinen

 

Amalia van Solmsstraat 5

Amalia van Solmsstraat 5, Dr. M.M. den Hertogschool (1964, arch. H.T. Zwiers) 1965 Foto DSO Haags Gemeente Archief

1957 Het bestuur van de Christelijke Mulo Vereniging geeft opdracht aan prof.ir. H.T. Zwiers om een gebouw te ontwerpen achter de Wilhelminakerk voor de Dr. M.M. den Hertogschool die in 1956 is opgericht. Het gebouw moet in twee bouwlagen acht leslokalen krijen. .

1964 De uitvoering wordt sterk vertraagd door het ontbreken van urgentieverklaring e.d.. Pas op 20 maart van dit jaar kan het nieuwe schoolgebouw Amalia van Solmsstraat 5 officieel worden geopend door wethouder mr. M. Vrolijk.

1967 Op 17 augustus verleent de Gemeenteraad medewerking tot stichting van een twee-klassige kleuterschool op het terrein van de lagere school. Architectenbureau prof dr. ir H.T. Zwiers en ir. E.M. Fontein krijgen opdracht om te zorgen dat te bouwen kleuterschool architectonisch een geheel vormt met de lagere school. De kosten van het gecombineerde ontwerp met een gymnastieklokaal worden geschat op f 801.200. Ook dit proces duurt jaren, de inspectie acht de lokalen te ruim en te duur en de welstandscommissie adviseert negatief.

1972 De kleuterschool krijgt uiteindelijk toestemming voor de bouw van drie werklokalen en een speellokaal dat is ontworpen volgens het systeem van Jarino bouw voor f 245.803. Daarnaast wordt er ook een gymnastieklokaal gebouwd en in gebruik genomen.

1989 Er worden twee lokalen en een speellokaal bijgebouwd.

2003 De school wordt Ingrijpend verbouwd en opnieuw ingedeeld.

Gebruikers
Dr. M.M. den Hertogschool (1964 – )
Dr. M.M. den Hertog kleuterschool (1972-1985)

Architect
Prof.ir. H.T. Zwiers (Amsterdam 1900 – Haarlem 1992)
Henry Timo Zwiers studeerde aan de Technische Hogeschool te Delft. Na zijn afstuderen vestigde hij zich als zelfstandig architect te Haarlem. In 1938 werd hij benoemd tot hoogleraar aan de Technische Hogeschool Delft. Voor de Tweede Wereldoorlog was hij één van de aanhangers van de Amsterdamse school, later droeg hij de beginselen van de Delftse School uit. Hij bouwde o.a. in 1956 het voormalige hoofdkantoor van AKZO in Arnhem.

Bronnen
Troost, J.L. (1984). Grepen uit 135 jaar Christelijk Onderwijs te ‘s-Gravenhage. Den Haag: SCO p193
Haagse scholen. Schoolgebouwen door de jaren heen. Gemeente Den Haag. Dienst OCW. afd. vastgoed. Haagse Hout. Bezuidenhout-midden.

 

Vlietstraat 10

Vlietstraat 10 tm 82, gezien naar de Van den Boschstraat; links de christelijke lagere school feb 1967 Foto DSO Haags Gemeente Archief

1894 De Gemeente koopt een stuk grond bij de Schenk voor de bouw van een openbare burgerschool.

1896 Architect Adam Schadee maakt een ontwerp voor een lagere school met twaalf leslokalen en een gymnastieklokaal in twee verdiepingen en een zolder met een schuin dak. De gevel is rijk versierd in neo-renaissancestijl.

1897 Het gebouw Vlietstraat 10 wordt in gebruik genomen door een deel van de leerlingen van de openbare school in de buurt van de Schenkweg.

1945 Het schoolgebouw Vlietstraat 10 wordt op 3 maart bij het bombardement op het Bezuidenhout gedeeltelijk getroffen, maar de schade wordt weer hersteld.

1976 In deze tijd wordt het gebouw wordt afgebroken.

Gebruikers
O.l.s. Vlietstraat (1897-1928)
Bewaarschool Vlietstraat, Kabouterschool (1928-1953)
Sint Nicolaasschool (1950-1958)
Mariakleuterschool (1945-1969)
Juliana van Stolbergkleuterschool (1960-1975?)
Jacob Juchschool (1960-1965)
Christelijke Scholengemeenschap voor Handel en Administratie, dependance (1974 – ?)

Architect
Adam Schadee (1862-1937)
 is van 1891 tot 1927 architect-afdelingschef bij Gemeentewerken. Hij heeft aan het eind van de 19de eeuw de ontwerpen gemaakt voor grote gemeentelijke gebouwen zoals de elektriciteitscentrale, de 2e gemeentelijke gasfabriek, het gebouw voor Keuringsdiensten aan de Prinsegracht, de Bank van Lening, het politiebureau en de brandweerkazerne in de Duinstraat en de remises van het Elektrische Tramwegnet. Voorts ontwierp hij meer dan 75 scholen waaronder monumentale gebouwen zoals de HBS aan de Stadhouderslaan, aan de Waldeck Pyrmontkade en aan de Beeklaan, maar ook heel veel lagere schoolgebouwen bijvoorbeeld aan de Wouwermanstraat en bewaarscholen in de Zusterstraat op de hoek van ’s-Gravenzandelaan.

Bronnen
HGA bnr 0666-01 inv nr 1695

 

Helenastraat 10

1954 Het bestuur van Sint Vincentius Vereniging geeft opdracht aan architect Jan Mol om een ontwerp te maken voor de Sint Nicolaaschool op een terrein tussen de Bezuidenhoutseweg en de Helenastraat. Het oude schoolgebouw in de Mariastraat 1 uit 1903 werd door het bombardement van het Bezuidenhout volledig verwoest.
Architect J. Mol ontwerpt een gebouw met vier klaslokalen op de begane grond en vier op de verdieping. Bij de entree is een trappenhuis, een hoofdenkamer een kamer voor de bediende, een handenarbeidlokaal en een gymnastieklokaal met nevenvertrekken. Het gymlokaal is met een lange glazen gang met de school verbonden en biedt uitzicht op een ruim grasveld. De stenen en dakpannen zijn van hetzelfde materiaal als de schuin er tegenover liggende nieuwe kerk van Onze Lieve-Vrouw van Goede Raad aan de Bezuidenhoutseweg. Inspecteur F.C. de Joode maakt kritische opmerkingen over enkele details en geeft aan dat de eerste begroting van 277.00 gulden met 40.000 omlaag gebracht moet worden. Uiteindelijk is het totaalbedrag bij de eindafrekening van de herbouw in 1959 opgelopen tot ƒ 835.392,66 en wordt op deze basis door de gemeente Den Haag vergoed. De Vincentius Vereniging moet 15% van dit bedrag als waarborgsom in de gemeentekas storten.

1956 Op 2 juli wordt de eerste paal geslagen.

1958 In januari wordt het schoolgebouw in gebruik genomen. De officiële opening vindt plaats na Pasen.
Voor het uitvoeren van kunstopdrachten is f 5.200 beschikbaar. Albert Termote maakt hiervoor een fraai reliëf van St. Nicolaas in de buitenmuur van de school.

1980 De Nicolaasschool fuseert met de H. Hartschool en verhuist naar De Sillestraat 202. Het gebouw wordt verkocht aan het bestuur van het Tinbergen College en is sindsdien onder steeds andere namen in gebruik van het dit College en van het ROC Mondriaan.

2015 Renovatie van het gebouw. Aan de Helenastraat 10-12 de School voor Toerisme en Recreatie van het ROC Mondriaan gevestigd.

Gebruikers
St. Nicolaasschool (1958-1980)
Tinbergen College/ ROC Mondriaan (1981 -)

Architect
Johannes (Jan) Mol (1893-1962),
zoon van een Haagse aannemer, ontwikkelt zich na zijn algemene schoolopleiding door zelfstudie en privaatlessen tot bouwkundig opzichter (B.N.A.) bij een grote bierbrouwerij. Vanaf 1921 vestigt hij zich als zelfstandig architect in Den Haag. Hij ontwerpt diverse scholen o.a. de Nicolaasschool en de Sociale Academie in de Helenastraat. Regelmatig heeft hij de leiding bij verbouwingen en uitbreidingen, bijvoorbeeld voor Huize Angela, een internaat aan de Prinsegracht. Jan Mol is lid van de R.K. Kunstenaarsvereniging en regent in enkele besturen.

Bronnen
Archief van de Vincentius Vereniging in Lucas Onderwijs HGA bnr 0963 inv nr 1792-1804

 

Koningin Sophiestraat 24

Koningin Sophiestraat 24a, R.K. Bavoschool gezien naar de Schenkstraat. Op de voorgrond de muur rond de kloostertuin van het Thomasklooster ca 1930 Haags Gemeente Archief

1926 Enkele jaren na de ingebruikneming van de meisjesschool in de Amalia van Solmsstraat vraagt het kerkbestuur van de Liduina parochie onder leiding van pastoor Van den Berg toestemming voor de bouw van een jongensschool. Deze wordt verkregen bij een raadsbesluit van 17 december 1926. Voor de bouwgrond verkopen de zusters Dominicanessen van het Thomasklooster in de Koningin Sophiestraat een stukje van 1400 meter van hun tuin. Architect Klijnen krijgt opdracht om een ontwerp te maken.

1928 In juni geeft de gemeente aan dat het ingediende ontwerp te duur is en Klijnen verandert het in een plan dat wel goedgekeurd wordt. In december wordt het contract met de aannemer J. de Vos uit Amersfoort getekend voor de som van ƒ 110.862,- . Daarna volgde de eerste steenlegging.

1930 In mei wordt het nieuwe schoolgebouw aan de Koningin Sophiestraat 24a ingewijd en in gebruik genomen door de Sint Bavoschool. Het gebouw dat bestaat uit vier bouwlagen met zeven leslokalen en een gymnastieklokaal, valt op door gebogen lessenaarsdaken die aan de voorzijde forse oversteken hebben in de vorm van luifels. Door de opvallende hoofdingang wordt weleens de bijnaam ‘De school met de luifel’ gebruikt. De raampartijen zijn breed. Inwendig is veel aandacht besteed aan het trappenhuis met een fraaie trapleuning en de voor die tijd uitzonderlijk versprongen etage-afdeling. Klijnen zorgt ook voor het ontwerp van het schoolmeubilair en heeft veel oog voor details, bijvoorbeeld door variaties in het tegelwerk.

1977 Het schoolgebouw wordt verbouwd en aangepast voor huisvesting van de St.Paulschool. onder leiding van …? 2000 Na een periode van leegstand geeft de Stichting Haagsche Schoolvereeniging opdracht voor een grondige renovatie van het gebouw om te kunnen dienen als dependance van de Primary School aan Nassaulaan 26. Het Bouw en Aannemingsbedrijf Meuzelaar en Van der Kruk heeft bij de verbouwing die ruim een half miljoen euro kost, veel nadruk gelegd op het bouwkundig in goede staat brengen van het gebouw. Door het gebruik van frisse kleuren voor het schilderwerk krijgt de school een eigentijdse uitstraling.

Gebruikers

1930-1972 Sint Bavoschool voor jongens

1977- 1998 St. Paulschool, een school voor kinderen met leer- en opvoedingsproblemen.

2000 Dependance van de Haagsche Schoolvereeniging.

Architect

ir. M.P.J.H. Klijnen (1887-1973) studeert in Aken aan de Königliche Technische Hochschule en is vanaf 1914 werkzaam op Het Timmerhuis, het architectenbureau van de gemeente Rotterdam. Hij werkt daarbij samen met de architecten Granpré Molière en Verhagen. Hij conformeert zich echter niet aan de vernieuwingsstromingen in die tijd maar ontwikkelt een geheel eigen stijl. Veel van zijn ontwerpen zijn bekroond met prijzen maar zijn om diverse redenen echter nooit uitgevoerd. In 1919 aanvaardt hij als zelfstandig ontwerper de opdracht voor de bouw van twee scholen en een klooster in de Liduinaparochie dicht bij zijn huis en architectenbureau in de Carpentierstraat. In de crisisperiode van de jaren dertig werkt hij mee aan stadsuitbreidingen in Heerlen en Maastricht. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog werkt hij samen met architect J. Oud en anderen aan de wederopbouw. Tot zijn dood in 1973 blijft hij bezig met vernieuwingen.

Bronnen

Over symmetrie: naar aanleiding van een bijzondere RK school aan de Amalia van Solmsstraat te ‘s-Gravenhage, architect ir. J. Klijnen / A. Boeken, in: Bouwkundig Weekblad jrg 45 (5 januari 1924) nr 1 p 3-8.

Architectuur in Bezuidenhout St. Liduina, St. Thomas, St. Bavo / Aletta de Ruiter en Marcel Duquesnoy in: Bezuidenhout Koerier 19 november 1998.

M.P.J.H. Klijnen (1887-1973) individualist en estheet / A. Drijber-Vos. Rotterdam. – Bonas NAi. 1998. Archief van de scholen van de Liduina parochie (in HGA Lucas bnr 963) inv nrs 0793-810.

 

Amalia van Solmsstraat 157

Amalia van Solmsstraat 157-159, R.K. basisschool (1920, Ir. M.P.J.H. Klijnen) ca 1965 Foto DSO Haags Gemeente Archief

1919 Het kerkbestuur van de pas opgerichte Liduinaparochie bij de Schenkkade geeft opdracht aan architect Jos Klijnen om een meisjesschool te ontwerpen in de Amalia van Solmsstraat. Het oorspronkelijke ontwerp heeft een symmetrische opbouw met een deels terugspringend middendeel van drie lagen en vier lagen aan de hoge zijvleugels. De bouw heeft plaats in meerdere fasen.

1920 In september komen twee klaslokalen gereed die gebruikt worden voor het onderwijs van de zusters Dominicanessen aan 27 leerlingen in de eerste klas en 22 in de tweede. De nieuwe school wordt 14 september plechtig ingewijd. Door een crisis wordt de bouw tijdelijk onderbroken. In de loop van het jaar 1921 wordt de bouw hervat. Zeven leslokalen en een natuurkundelokaal dat ook voor tekenlessen gebruikt wordt, worden voltooid.

Solmsstraat Liduina Haagsche courant 21-09-1920

1924 Een tweede bouwfase vindt plaats. Er worden nog eens tien lokalen, een gymnastieklokaal en spreekkamers bijgebouwd door aannemer Kokshoorn uit Voorburg. Hij wijkt hierbij echter af van de oorspronkelijke symmetrische opzet door alleen het linkerdeel en het middendeel te voltooien. Voor de zusters Dominicanessen wordt tussen school en kerk in de aangrenzende Koningin Sophiestraat het Thomas Klooster gebouwd. Beide gebouwen zijn voorzien van grote zadeldaken met ver overstekende dak-overschotten. In de gevel van het schoolgebouw maakt Klijnen karakteristieke details met kantelen en zogenaamde geprononceerde cordonlijsten. Opvallend zijn ook stenen bollen die her en der op de kantelen geplaatst zijn. Op het dakterras van de school is zelfs een tijdje een pergola geplaatst.

Solmsstraat Liduinaschool Haagsche courant 04-06-1926

1948-1952 De geplande rechtervleugel ontstaat pas bij een verbouwing onder leiding van architect Jan Mol in beginjaren vijftig. Uit een brief van Klijnen aan architect M.J. Granpé Molière blijkt dat Klijnen het niet eens is met de uitvoering en zich gepasseerd voelt.

1956 Er vindt opnieuw een verbouwing plaats. De bestaande houten trap wordt vervangen door een betonnen. Op zolder worden leslokalen verbouwd en in de gang worden toiletten gemaakt.

1985 De gymzaal wordt gerenoveerd.

Solmsstraat Liduina School 2014 Foto Elly Smeenk

Gebruikers
Liduinaschool (1920 -)
Liduinaschool voor mavo / ulo (1925-1971)

Architecten./ ir. M.P.J.H. Klijnen (1887-1973) studeert in Aken aan de Königliche Technische Hochschule en is vanaf 1914 werkzaam op Het Timmerhuis, het architectenbureau van de gemeente Rotterdam. Hij werkt daarbij samen met de architecten Granpré Molière en Verhagen. Hij conformeert zich echter niet aan de vernieuwingsstromingen in die tijd maar ontwikkelt een geheel eigen stijl. Veel van zijn ontwerpen zijn bekroond met prijzen maar zijn om diverse redenen echter nooit uitgevoerd. In 1919 aanvaardt hij als zelfstandig ontwerper de opdracht voor de bouw van twee scholen en een klooster in de Liduinaparochie dicht bij zijn huis en architectenbureau in de Carpentierstraat. In de crisisperiode van de jaren dertig werkt hij mee aan stadsuitbreidingen in Heerlen en Maastricht. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog werkt hij samen met architect J. Oud en anderen aan de wederopbouw. Tot zijn dood in 1973 blijft hij bezig met vernieuwingen.

Johannes (Jan) Mol (1893-1962), zoon van een Haagse aannemer, ontwikkelt zich na zijn algemene schoolopleiding door zelfstudie en privaatlessen tot bouwkundig opzichter (B.N.A.) bij een grote bierbrouwerij. Vanaf 1921 vestigt hij zich als zelfstandig architect in Den Haag. Hij ontwerpt diverse scholen o.a. de Nicolaasschool en de Sociale Academie in de Helenastraat. Regelmatig heeft hij de leiding bij verbouwingen en uitbreidingen ,bijvoorbeeld voor Huize Angela, een internaat aan de Prinsegracht. Jan Mol is lid van de R.K. Kunstenaarsvereniging en regent in enkele besturen.

Bronnen
Over symmetrie: naar aanleiding van een bijzondere RK school aan de Amalia van Solmsstraat te ‘s-Gravenhage, architect ir. J. Klijnen / A. Boeken, in: Bouwkundig Weekblad jrg 45 (1924) nr 1 ( 5 januari) p. 3-8
Architectuur in Bezuidenhout St. Liduina, St. Thomas, St. Bavo / Aletta de Ruiter en Marcel Duquesnoy in Bezuidenhout Koerier 19 november 1998
M.P.J.H. Klijnen (1887-1973) individualist en estheet / A. Drijber-Vos. – Rotterdam. Bonas NAi. 1998
Archief van de scholen van de Liduina parochie (in HGA Lucas bnr 963) inv nrs 0793-810.

Merkusstraat 19

Algemeen Handelsblad 03-08-1928 Merkus Nuts aanbesteding
Merkusstraat Nutsschool Het Vaderland staat- en letterkundig nieuwsblad 17-04-1929
Merkusstraat, de Nutsschool viert een jubileum. 30 okt 1934 Foto persburo Gompers Haags Gemeente Archief
Merkusstraat Nutsschool Het Vaderland staat- en letterkundig nieuwsblad 24-12-1942
Merkusstraat 19 De residentiebode 09-03-1945

1927 Het Bestuur van het Departement ‘s-Gravenhage der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen stuurt op 11 juni een brief aan het Gemeentebestuur met het voornemen een lagere school te stichten in het Bezuidenhout. Het heeft daarbij een perceel bouwgrond op het oog tussen de De Sillestraat en de Altingstraat voor 250 gulden per m2. De Gemeenteraad gaat op 25 juni 1928 akkoord met de bouw van een school met 14 klaslokalen, elk geschikt voor maximaal 36 leerlingen per klas. Verder moet het gebouw omvatten een tekenlokaal, een handenarbeidlokaal en een gymnastiekzaal. Architect ir. W.P.C. Knuttel krijgt opdracht om een gebouw ontwerpen, dat het fiat krijgt van de inspecteur van onderwijs. Deze gaat akkoord mits er uitsluitend gebruik gemaakt wordt van Nederlandse baksteen. Het gebouw bestaat uit drie bouwlagen.

1928 De aanbesteding heeft plaats op 2 augustus. De laagste inschrijver daarbij is aannemer B. Keppel uit Bussum en het werk wordt aan hem gegund voor f 154.400. De totale bouw- en inrichtingskosten worden geraamd op f 268.609. De bouw ondervindt veel vertraging door de strenge vorstperiode in de winter van 1928-1929.

1929 Bij het begin van het schooljaar 1929-1930 kunnen vier klaslokalen in de Merkusstraat nr 19 in gebruik worden genomen, vanaf 1932 zijn alle klassen bezet.

1943 De ULO-afdeling van de Nutsschool aan de Willem Lodewijklaan (Zorgvliet) wordt verplaatst naar de nutsschool Merkusstraat (Bezuidenhout).

1945 Op 3 maart wordt het schoolgebouw aan de Merkusstraat 19 beschadigd door het bombardement op het Bezuidenhout, waardoor het gebouw voor het geven van onderwijs enige tijd onbruikbaar is Alleen de Mulo kan in het gebouw blijven. De lagere school keert na de oorlog in het gebouw terug.

1957 Aan de Nutsschool wordt een nieuwe vleugel gebouwd.

1960 Er vinden enige aanpassingen plaats voor het huisvesten van een kleuterklas die voorlopig in de Merkusstraat wordt gehuisvest.

1983 Het gemeentebestuur geeft op 19 december toestemming om enkele verbouwingen te realiseren vooruitlopend op de integratie van kleuter- en lager onderwijs tot basisschool.

Gebruikers
Nutsschool Bezuidenhout / Merkusstraat (1929 – )
Nutsschool Mavo / Mulo Merkusstraat (1943-1970)
Nutskleuterschool (1960-1967)

Architect
Ir. Willem Pieter Cornelis (Wim) Knuttel
 (Leiden 1886 – Velp 1974), is een architect met een grote mate van sociale betrokkenheid, zoals in zijn werk naar voren komt. Hij is de zoon van architect D.E.C. Knuttel. Nadat hij in 1905 het diploma HBS-A heeft behaald, gaat hij bouwkunde studeren aan de TH Delft. In 1910 studeert hij af. In 1911 vestigt Knuttel zich als architect in Deventer. Eerst samen met J.D. Gantvoort, maar vanaf 1916 zelfstandig. Hij is ook actief als bestuurslid van diverse organisaties. In 1960 wordt hij benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. In 1966 ontvangt hij van de provincie Overijssel de Geert Groote Prijs uit handen van de Commissaris van de Koningin. In Den Haag bouwt hij onder meer de Nutsscholen Zorgvliet, Laan van Poot en Bezuidenhout en diverse nutswoningen.

Bronnen
Archief van Gemeentewerken 1920-1929 Hga bnr 0481 inv nr 178.
Ir. W.P.C. Knuttel 70 jaar’, in: Bouwkundig Weekblad 75 (1956) 25, pag 309

 

 

Van der Parrastraat 7

Van der Parrastraat 7, openbare basisschool. Op de achtergrond de Liduinakerk. De school is ontworpen in 1924 door architect Dirk Roosenburg. ca 1925 Haags Gemeentearchief

1920 De Gemeenteraad besluit om de tijdelijk in percelen aan het Juliana van Stolbergplein nr 3 en 4 gevestigde kopschool voor ulo in een definitief gebouw onder te brengen. B en W dragen Gemeentewerken op om een plan te ontwerpen voor een school met 12 leslokalen, een handenarbeid, teken- en natuurkundelokaal op een gemeenteterrein aan de Van der Parrastraat in het Bezuidenhout.

1922 Omdat Gemeentewerken meer dan genoeg werk heeft aan de bouw van nieuwe scholen in de stad wordt een contract gesloten met architect R.D. Roosenberg om de school te ontwerpen. Hij ziet daarbij af van de auteursrechten. Op 10 juli levert hij het eerste schetsontwerp in, dat nog enige wijzigingen moet ondergaan wat betreft de grootte van de vaklokalen en de ruimte op zolder die geschikt gemaakt moet worden voor avondtekenonderwijs.

1923 De Gemeenteraad besluit om gelden beschikbaar te stellenvoor het nieuwe schoolgebouw.

1924 De aanbesteding vindt plaats op 8 augustus en wordt gegund aan aannemer S. Verrijp voor f 133.300. Bij de start van de bouw heeft hij al moeilijkheden met de Haagse Bond van Grondwerkers omdat hij grondwerkers van buiten Den Haag heeft ingezet. Ook is er kritiek dat Verrijp drie metselaars op 10 december heeft ontslagen om te voorkomen dat hij met kerst moet door betalen,

1925 Als de bouw in volle gang is, verkeert aannemer Verrijp in financiële moeilijkheden en wordt failliet verklaard. De heren A Verkerk en Otto Corba hebben zich borg gesteld en worden 29 mei 1925 door burgemeester en wethouders gesommeerd het werk volgens bestek 20 van 1924 onverwijld op te nemen en verder uit te voeren. Ondanks bovengenoemde moeilijkheden wordt de bouw toch voltooid. Het nieuwe schoolgebouw wordt eind 1925 in gebruik genomen.

Het gebouw van architect Dirk Roosenburg is een degelijk gebouw dat qua stijl gerekend wordt tot een voorbeeld van de Nieuwe Haagse school. Dat wordt gekenmerkt door massieve grote muurvlakken van baksteen en brede horizontale natuurstenen of betonnen randen, een symmetrische indeling en uitspringende luifels. Aan weerszijden van het gebouw in de Van der Parrastraat is een entree gemaakt voor eventueel gebruik van twee scholen. Bij de entreepartijen blikt vanaf een console een uiltje de bezoekers tegemoet. Binnen zijn de gangen en trappenhuizen voorzien van creatief mozaïek werk. Zowel de muren als de vloeren zijn in geel/antraciet steenwerk uitgevoerd. De monumentale trappenhuizen hebben smeedwerk in art nouveaux-stijl en geglazuurde bakstenen in twee kleuren langs trappen en gangen.

1995 Vanaf ca 1995 heeft het gebouw geen onderwijsbestemming meer.

2001 Het college van Burgemeester en Wethouders gaat op 1 mei akkoord met het voorstel om het voormalige schoolpand, gelegen aan de Van der Parrastraat 5-7 , te renoveren. De herontwikkeling van de locatie komt voort uit een verzoek van de Stichting Bezuidenhout-Midden aan de Gemeenteraad uit december 1998.

Het architectenbureau Rappange heeft in opdracht van de gemeente een haalbaarheidsstudie gedaan naar het hergebruik van het gebouw. Het resultaat hiervan is dat het middendeel van het gebouw een woonfunctie krijgt, de bijbehorende gymzaal wordt verbouwd tot kinderdagverblijf en er een verdiepte parkeergarage wordt aangelegd met ongeveer 52 parkeerplaatsen. In deze parkeergarage worden naast de benodigde parkeerplaatsen voor de woningen en het kinderdagverblijf, tevens parkeerplaatsen voor de buurt gemaakt die aan hen verkocht kunnen worden.

(Den Haag 1887-1962) is een Nederlands architect. Hij studeert van 1905 tot 1911 aan de Technische Hogeschool in Delft. Daarna volgt hij nog een jaar colleges aan de École des Beaux Arts in Parijs. Hij vindt een baan bij Jan Stuyt voor de Rijksgebouwendienst. Later wordt hij leerling van en tekenaar voor Berlage. Vanaf 1919 werkt hij met A.H. op ten Noort en L.S.P. Scheffer samen binnen het bureau TABROS, in 1921 koopt hij zichzelf uit en start zijn eigen bureau. Hij vestigt zich in het atelier van de schilder Arie Martinus Lugt aan de Kerkhoflaan in Den Haag. Op dat terrein bouwde hij ook zijn eigen woonhuis, waarin nu architectenbureau Atelier Pro is gevestigd.

Gebruikers
Mulo van der Parrastraat, Hannie Schaftschool (1925-1964)
Van Hoogstratenschool (1945-1954)
Openbare lagere school Van der Parrestraat, Hannie Schaftschool (1959-1985)

Christelijke Scholengemeenschap voor Handel en Administratie, Christelijke Detailhandelsvakschool (1965-1995 ca)

Bronnen

Archief van Gemeentewerken 1920-1929 Hga bnr 0484 inv nr doos 38a en 38b

RIS085872-28-5-2001 Projectdocument Van der Parrastraat 5-7
Architectuur in Bezuidenhout Van der Parraschool, Bezuidenhoutkoerier 29 jan. 1998

 

De Sillestraat 199  Van Heutszstr  2

Van Heutszstraat 2, hoek de Sillestraat 199, Colignyschool 22 aug 1932 Haags Gemeente Archief

1929 De Gemeenteraad besluit op 2 januari medewerking te verlenen aan het stichten van een bijzondere school op gereformeerde grondslag in het uitbreidingsplan achter de Laan van Nieuw Oost Indië bij de Molensloot. Architect C. van Eesteren maakt een schetsplan voor een complex met vier scholen en een kleuterschool. Voor het gebouw van de gereformeerde school aan de Van Heutszstraat 2 / hoek De Sillestraat 199 mag architect Th. Anema de details uitwerken en de bouw begeleiden.

Heutszstraat Colignyschool Het Vaderland staat- en letterkundig nieuwsblad 15-02-1930
Heutszstraat Colignyschool Het Vaderland staat- en letterkundig nieuwsblad 22-08-1932
Heutszstraat Colignyschool De Indische courant 10-10-1932

1932 Op 2 september wordt gebouw in gebruik genomen door de gereformeerde De Colignyschool met de ingang aan de Van Heutszstraat 2 en door de openbare lagere school De Sillestraat met de ingang aan de De Sillestraat 199. Aanvankelijk beschikt iedere school over zeven leslokalen op de begane grond of op de eerste verdieping. Op de zolder is een handenarbeidlokaal en een tekenlokaal. De gymzaal wordt gezamenlijk gebruikt.

Heutszstraat Colignyschool Haagsche courant 02-09-1932

1943 Aan het gebouw ontstaat schade als gevolg van een bominslag in de nabijheid van de school en door plundering van de school nadat de scholen zijn geëvacueerd.

1950 De pas opgerichte kleuterschool Gaspard de Coligny wordt gehuisvest in enkele lokalen.

1964 De openbare school, inmiddels de Prinses Ireneschool, verlaat het schoolgebouw met het adres De Sillestraat 199. De Gaspard de Colignyschool neemt daarop het gehele complex in gebruik

1990 De Gaspard de Colignyschool wordt opgeheven.

1993 In 1993 beslist de Raad van State dat de het gebouw niet mag worden afgebroken, maar rond 1999-2000 wordt het gebouw toch afgebroken en vervangen door woningen voor ouderen.

Gebruikers
Gaspard de Colignyschool (1932-1990)
Gaspard de Colignykleuterschool (1950-1985)

Bronnen
Archief van Gemeentewerken 1920-1929 Hga bnr 0484 doos 35

Architecten
Cormelis van Eesteren
(1897-1988) studeert architectuur in Rotterdam. Op een studiereis door Europa komt hij in contact met vele internationale architecten en ontwerpers. Hij besluit dat hij stedenbouwkundige wil worden, en volgt daarvoor een opleiding in Parijs. Van Eesterens vroege ontwerpen verraden de invloed van Berlage. In 1925 wint hij een ontwerpwedstrijd voor Unter den Linden in Berlijn. Dit betekent zijn internationale doorbraak. Enkele jaren hierna gaat Van Eesteren aan de slag voor de Gemeente Amsterdan. Het Algemeen Uitbreidingsplan, voor de uitbreiding van Amsterdam, dateert uit de jaren dertig maar werd pas na de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd. Van Eesteren houdt bij zijn stedenbouwkundige ontwerpen vast aan de vier primaire functies van de stad wonen, recreëren, verkeer en werken: ‘de functionele stad’. Van Eesteren is van 1930 tot 1947 voorzitter van het Congrès Internationaux d’Architecture Moderne (CIAM), een serie internationale conferenties over moderne architectuur en stedenbouw. In het boek Cornelis van Eesteren. Ontmoeting met de avant-garde 1914-1929 schetst Sandra Guarda het (werkende) leven van Van Eesteren, hoe hij zich tot stedenbouwkundige ontwikkelde en zijn betrokkenheid bij de internationale avant-garde.

Thomas Anema (1873-1952) is vooral bekend geworden als architect van kerken (onder meer de Bethelkerk te Scheveningen en de Nieuwe Zuiderkerk in Den Haag). Hij ontwierp ook scholen waaronder Marnix gymnasium en een HBS te Rotterdam en het Christelijk Lyceum De Populier te Den Haag en veel woningen.

 

Spaarwaterstraat 21, de Van Hoogstratenschool op 1 september 1954 in gebruik genomen. ca 1954 Foto Stokvis Haags Gemeente Archief

1953 De Gemeenteraad besluit op 9 maart een stuk grond aan de Spaarwaterstraat en de Theresiastraat te verkopen aan de Vereniging tot Oprichting en Instandhouding van Christelijke scholen voor Mulo voor f 55.157,30 ter vervanging van de op 3 maart 1945 verwoeste Hoogstratenschool aan de Louise Henriëttestraat 27.

Architectenbureau Nijhoff, Dijkerman en Swemle maakt een ontwerp. Het gebouw bevat op de begane grond vier leslokalen, kamer voor het schoolhoofd, kamertje voor de conciërge en leermiddelenberging. Op de eerste verdieping vier leslokalen, een vaklokaal, was- en kleedruimten, leermiddelenberging. Op de tweede verdieping vier leslokalen, een vaklokaal en berging. In de kelder is plaats voor centrale verwarming en plaatsing voor rijwielen.

1954 Op 30 juni wordt het gebouw in gebruik genomen. De officiële opening vindt op 1 september 1954 plaats met een bijeenkomst in de Goede Vrijdagkapel.

1955 De Van Hoogstrateschool wordt gesplitst in een lagere school en een mulo. Het kunstwerk een reliëf van spelende kinderen in schokbeton is gemaakt door D. Bus voor f 2595.

1960 Twee kleuterklassen worden in de nevenruimten van de Goede Vrijdagkapel ingericht.

1961 Aansluitend wordt een conciërgewoning gebouwd en op kosten van het bestuur een jeugdzaal op de gymnastiekzaal. De totale bouwkosten worden geraamd op f 318.640.

1968 Het gebouw wordt uitgebreid met drie lokalen onder leiding van de architecten W. Smemle en J.H. Kranendonk.

1975 De Van Hoogstratenschool voor Mulo wordt opgeheven.

1987 Het gebouw wordt aangepast voor de kleuters in de inmiddels gevormde basisschool.

Gebruikers

Van Hoogstratenschool (1954 – )

Van Hoogstratenkleuterschool, ingang Theresiastraat (1957-1959)

Sociale Academie (1975 – ?)

Architecten

Architectenbureau Nijhoff, Dijkerman en SwemleGerhard Nijhoff (1896-1980) heeft van 1924 tot 1955 voor 15 scholen van de Nederlands Hervormde Gemeente de gebouwen ontworpen en verbouwingen gerealiseerd. ‘De onder leiding van de heer Nijhoff gebouwde scholen hebben het kenmerk van een solide constructie en zijn doelmatig en functioneel ingericht. (Troost p. 21). Zijn eerste werk voor dit bestuur is de verbouwing van de weeshuisschool in de Koningstraat 3 in 1924. In 1926 maakt hij het ontwerp voor een schoolgebouw in de Draaistraat dat nog steeds bestaat in 2015. Zijn laatste werk in de Nieuwersluisstraat 34 realiseert hij in 1954 met de heren M. Dijkerman en W. Swemle.

Bronnen

J.L. Troost, Grepen uit de geschiedenis van de scholen der Hervormde Gemeente te ’s-Gravenhage 1843-1977 en van de scholen uitgaande van de Christelijke Mulovereniging te ’s-Gravenhage 1905-1977. ’s-Gravenhage (1977) p187-191

1967 gedenkboekje 50 jaar

 

Wilhelmina van Pruisenstraat 49

Prins Bernardschool Wilhelmina van Pruisenstraat. Maart 1965 Haags Gemeente Archief

1917 De Gemeenteraad besluit tot de bouw van nieuwe schoolgebouwen waaronder één aan de Wilhelmina van Pruisenstraat. Gemeentewerken maakt voor de nieuwe school aan de aan de Wilhelmina van Pruisenstraat een ontwerp voor een gebouw met drie verdiepingen, met vijf lokalen op de begane grond, vijf lokalen op de eerste verdieping en vier klaslokalen en een tekenlokaal op de derde verdieping. De gevel is uitgevoerd in sobere neorenaissance stijl, waarbij de entree een extra accent krijgt. Er is ook een onderwijzerskamer, een verwarmingskelder en een conciërge-woning.

1920 Het nieuwe gebouw in de Wilhelmina van Pruisenstraat 49 wordt in gebruik genomen door de openbare lagere school van J. Hoogeland die daarvoor in de Wilhelmina van Pruisenstraat 41 gevestigd was.

1922 Inmiddels heeft de Gemeenteraad besloten dat op het terrein een tweede identieke school wordt gebouwd aan de Wilhelmina van Pruissenstraat 53. Het werk is gegund aan H. Bluijs en Chr. Boon te Zandvoort voor f 154.90. De tweede openbare lagere school aan de Wilhelmina van Pruissenstraat 53 start met leerlingen van school B van de openbare lagere school in de Vlietstraat 10 die opgeheven wordt.
Tevens worden in de school afscheidingen gebouwd voor de huisvesting van enkele klassen van de Sint Bavoschool uit de Liduinaparochie, op de begane grond vier lokalen en op de eerste verdieping drie, met een eigen ingang aan de Anna van Buerenstraat 156. De rest blijft beschikbaar voor de openbare lagere school. Op de speelplaats wordt een afrastering gemaakt om de twee scholen te scheiden.

1951 Het gebouw van de Heilig Hartschool in de Paulinastraat is bij het bombardement op het Bezuidenhout verwoest en vanaf 1951 is de Heilig Hartschool voor lager onderwijs en ulo gevestigd in het gebouw Wilhelmina van Pruissenstraat 53.

1955 In de openbare school op nr 49 vindt een herverdeling plaats van de lokalen omdat plaats ingeruimd moet worden voor enkele kleuterklassen van de openbare en katholieke kleuterschool.

1960 De Gemeenteraad besluit op 1 augustus de naam Wilhelmina van Pruisenstraat te veranderen in Prinses Irenelaan. De Prinses Itrenelaan verdijnt in 1968 wegens de aanleg van de Utrechtse Baan.

1961 De schoolgebouwen worden afgebroken in het kader van de herstructurering van de wijk. Het gebouw aan de Prinses Irenelaan 53 nog tot 1965 in gebruik. .

Gebruikers
Wilhelmina van Pruisenstraat 49
o.l.s. Wilhelmina van Pruisenstraat 49, Prins Bernhardschool (1922 -1961)
Bewaarschool Vlietstraat, Kabouterschool (1943-1960)
Wilhelmina van Pruisenstraat 53
o.l.s. Wilhelmina van Pruisenstraat 53 (1922-1932)
Sint Bavoschool (1922-1930)
H. Hartschool (1950-1962)
H. Hartschool voor Ulo (1950-1962)
Anna van Buerenstraat 156
Sint Bavoschool (1922-1930)

Architect
Gemeentewerken Den Haag

Bronnen
Archief van Gemeentewerken Den Haag HGA bnr 0484-01 inv nr 46-48

 

De Sillestraat 203

De Sillestraat 203-201, school voor handel, horeca en toerisme Haagland (dependance) 29 aug 1988 Foto DSO Haags Gemeente Archief

1945 De Gemeenteraad besluit op 11 oktober tot herbouw van de H. Hartschool voor meisjes die gevestigd is aan de Paulinastraat 4 door het bombardement op het Bezuidenhout is verwoest. De Sint Wilibrordus Vereniging vraagt aan architect ir. W. Wouters om een ontwerp te maken. De bouw wordt opgenomen in het uitbreidingsplan Molensloot II. Bij de aanbesteding op 14 januari 1960, zijn de gebr. Kwaaitaal uit Rotterdam de laagste inschrijvers voor f 316.550. De school bevat een ruime hal bij de entree, vier klaslokalen op de begane grond, drie op de verdieping, en een gymnastieklokaal. Kunstenaar R. Van Lamsweerde maakt voor f 5.000 een kunstwerk in de vorm van een mozaïek op de buitengevel.

1960 Op 14 april wordt de eerste paal geslagen.

1961 De H. Hartschool verhuist van de tijdelijke locatie Prinses Irenelaan naar het nieuwe gebouw in De Sillestraat 203. De inzegening vindt plaats op 1 december door pastoor Van Alphen. Na het officiële deel kregen de leerlingen een voorstelling met poppenspel van Guido van Deth.

1984 De Vuurvlinder verhuist naar de Diamanthorst 10.

Gebruikers

De Vuurvlinder, Heilig Hartschool (1961-1984)

Architecten

Ir. W. C. Wouters (1897-1960), architect te Wassenaar van 1946 tot zijn onverwachte dood in 1960 bouwkundig inspecteur en adviseur van de Sint Willibrordusvereniging. Hij ontwerpt onder meer de R.K. scholen in Moerwijk aan de Raaphorstlaan en de Tinaarlostraat en de Antonius en Lodewijkkerk. In het Bezuidenhout ontwerpt hij de H. Hartschool in de Sillestraat en de kweekschool Cor Mariae in de Helenastraat.

Na zijn dood wordt zijn werk voortgezet door J. Strik en ir. N.de Bruijn bna.

Bronnen

Archief van Gemeentewerken 1960-1969 Hga bnr 0484 inv nr 7677, 7689 en 7858

Van den Boschstraat 2

1e Van den Boschstraat, de Huishoudschool ca 1900 Hags Gemeente Archief

895 Op verzoek van de Vereeniging Haagsche Kook en Huishoudschool ontwerpt architect W.B. van Liefland een monumentaal schoolgebouw op een terrein tussen de 1e en 2e Van den Boschstraat in het Bezuidenhout. Bij de aanbesteding op 9 november is L. Koolen de laagste inschrijver voor f 71.687, dit wordt na enig onderhandelen bijgesteld tot f 64.000.

1896 Op 18 november wordt de school officieel geopend. In het architectuur- en bouwtijdschrift De opmerker zijn enkele fraaie litho’s afgedrukt met onderstaande toelichting: ‘Dit gebouw wordt opgetrokken op een daarvoor allergunstigst gelegen terrein tusschen de beide Van den Boschstraten, tegenover de zoo schilderachtige Engelsche kerk en beslaat een oppervlakte van ruim vierduizend meters met inbegrip van tuin en vrije omgeving. Gelegen te midden eener rijke omgeving is het plan regelmatig, zoveel mogelijk zonder gangen en op zeer eenvoudige wijze ontworpen. De hoofdgedachte was ruime hooge goed verlichte en geventileerde lokalen te verkrijgen. Allen zoveel mogelijk gelegen aan een groote trappenhal en met elkaar in gemeenschap gebracht ten einde daardoor orde en onmiddellijke bekendheid met de gehele inrichting te verkrijgen. Voor het doel zijn drie afzonderlijke toegangen ontworpen en wel een voor de internen een voor de volksklasse en een voor de zaal van openbare lessen waardoor iedere afdeling als het ware afzonderlijk geheel vrij en ongestoord hare oefeningen kan houden. Omtrent de inrichting der zalen en verschillende lokalen en ook omtrent de ligging ten opzichte van elkander geeft het ontwerp voldoende licht waarom eene verdere uiteenzetting overbodig geacht mag worden. De gevel is opgetrokken uit baksteen, afgewisseld met arduin en witte steen en op eenvoudige wijze ontworpen.’
Peter van Dam schetst het als volgt: De kookschool lijkt op een grote villa beïnvloed door Zwitserse chalet en neo stijlen. De instelling telt drie leskeukens, een was- en strijklokaal, een naailokaal, twee theorielokalen, een eet- en woonkamer, alsmede kamers voor enkele internaat leerlingen, de directrice en de leraressen. De leerlingen worden er opgeleid tot leraressen koken.

1901 Als gevolg van financiële problemen wordt de kookschool opgeheven.

1903 Het gebouw wordt verhuurd aan de ’s-Gravenhaagsche Vakschool voor meisjes.

1945 Bij het bombardement van het Bezuidenhout op 3 maart wordt de school volledig verwoest.

Gebruikers

Haagsche Kook en Huishoudschool (1896-1901)

’s-Gravenhaagsche Vakschool voor meisjes (1903-1945)

Architect

Wilhelmus Bernardus van Liefland (1857-1919). Zijn vader was als opzichter en architect in Rotterdam en Den Haag werkzaam, waar Wilhelmus respectievelijk een opleiding aan de ambachtsschool (omstreeks 1873) en de Akademie voor Beeldende Kunsten genoot (1876). Tijdens zijn kortstondige studietijd in Den Haag, timmerde Van Liefland al goed aan de weg. Vanaf 1877 verwierf hij zijn eerste opdrachten. Zijn eerste belangrijke opdracht in 1885 betrof het ontwerp voor vernieuwende arbeiderswoningen in de arme Haagse Schildersbuurt, de zogenaamde ‘Van Ostadewoningen’, die vijf jaar later een vervolg kreeg in de vorm van een tweede reeks van blokken arbeiderswoningen in de Schildersbuurt (‘t Fort). Hij heeft tussen 1880 en 1907 een uitgebreide architectenpraktijk in Den Haag en Scheveningen. Aanvankelijk in neorenaissance-stijl, maar na 1900 is hij een van de toonaangevende Art Nouveau-architecten.

In Haagse kringen, en met name bij het katholieke bevolkingsdeel, stond Van Liefland bekend als een veelgevraagd architect. Ook maatschappelijk was hij actief. In 1898 is hij gekozen tot voorzitter van de katholieke kieskring van zijn district, waardoor hij tot 1919 lid was van de Haagse gemeenteraad. In deze functie speelde hij een belangrijke rol bij de gemeenteraadsbeslissingen over een aantal ingrijpende verkeersdoorbraken in de Haagse binnenstad, bijvoorbeeld bij de Hofvijver en de Groenmarkt. Ook maakte hij plannen voor de uitbreiding van Den Haag Zuid-West, waarvan slechts een deel werd uitgevoerd. Kenmerkend voor Van Liefland is dat hij deze ingrepen in een veel groter stedenbouwkundig kader wist te plaatsen.

Bronnen

De Opmerker 1996 p44

Peter van Dam (2016) W.B. van Liefland 1857-1919. Eigenzinnig Haags architect en Stedenbouwkundige. Uitgeverij de Nieuwe Haagsche. p55-56 en 135

 

Louise Henriëttestraat 10

Louise Henriëttestraat 10, ‘s-Gravenhaagse Vakschool voor Meisjes ca 1920 Haags Gemeente Archief

1911 De Gemeenteraad besluit op 16 oktober een nieuw schoolgebouw te laten bouwen voor de ’s-Gravenhaagse Vakschool voor Meisjes die inmiddels 200 leerlingen heeft voor de vakopleidingen en ruim 200 voor wisselende cursussen. Architect J.J. Gort maakt een ontwerp voor het gebouw dat door de gemeente verhuurd zal worden aan de Vakschool, die tot dat doel een hogere subsidie ontvangt.

1913 Op 25 november wordt het gebouw in gebruik genomen. Het hoofdgebouw bevat drie bouwlagen met de klaslokalen en vaklokalen voor koken, naaien e.d. Daarnaast is er een internaat voor leerlingen dat intern met de school is verbonden, en een conciërgewoning. De lokalen zijn hoog, licht en ruim en met de modernste apparatuur voor die tijd ingericht.

1940-1945 Tijdens de oorlog wordt het gebouw diverse malen voor verschillende doeleinden gevorderd.

1945 Bij het bombardement van het Bezuidenhout op 3 maart wordt het gebouw verwoest.

Gebruikers
’s-Gravenhaagse Vakschool voor Meisjes (1913-1945)

Architect
Johannes Jacobus Gort 
(Rotterdam 1875 – Scheveningen 1950) vestigt zich in 1900 als architect in Rotterdam. Daarna werkte hij vanuit Den Haag, onder meer van 1909 tot 1916 bij Gemeentewerken te Den Haag. Hij ontwerpt diverse monumentale schoolgebouwen, die in die tijd als modern gelden, bijvoorbeeld in de Kepplerstraat, de HBS aan de 3e Van den Boschstraat en de Vakschool voor meisjes aan de Louise Henriëttestraat. Zijn stijl is sterk beïnvloed door Duitse voorbeelden waarmee hij door de Haagse kunstkring in 1909 georganiseerde tentoonstelling over modern Duitse bouwkunst kennis maakt. Gort levert ook enkele bijdragen aan het tijdschrift Schoonheid en opvoeding. Samen met J. Ros is hij in 1914 jurylid van de prijsvraag over de inrichting van een schoollokaal. Hij is als assistent van prof. Evers aan de TH te Delft ook de leermeester van veel bekende architecten.

Bronnen
Lindo, I.A. () De openbare werken van ’s-Gravenhage 1890-1919. Mouton p 91-92
Inventaris van de archieven van de Haagsche Kookschool en de ‘s-Gravenhaagse Vakschool voor meisjes, 1886-1978 Hga bnr 0279-01, inleiding.
Archief van de Bouwpolitie Hga bnr 666 inv nr 1693

 

Rooseboomstraat 10

School rooseboomstraat

1968 De Gemeenteraad verleent op 10 juni medewerking voor de bouw van een nieuwe school voor de Willibrord Mavo op een terrein aan de Rooseboomstraat. Het bestuur van de Sint Willibrordus Vereniging geeft opdracht aan ir. W. Wouters om een eerste ontwerp te maken. Na het onverwachte overlijden van de heer Wouters wordt het werk voortgezet door architectenbureau N.L. de Bruijn bna.

1969 De aanbesteding wordt op 7 juni gehouden, er zijn vijf inschrijvers. Het werk wordt gegund aan de fa Baaten.

1971 Officiële opening van het nieuwe gebouw op 18 februari door de inspecteur van het onderwijs G. Van Veelo. Het gebouw bevat in drie bouwlagen twaalf theorielokalen, een vaklokaal, een handenarbeidlokaal, een kamer voor het schoolhoofd en lerarenkamer, een boekenmagazijn, ruimten voor administratie, conciërge, bibliotheek, garderobes, toiletten en nevenruimten. In het gebouw zijn twee trappenhuizen, een kelder voor rijwielen en centrale verwarming, verder een turnzaal. De kunstopdrachten worden uitgevoerd door R. Staakman voor f 8.360 en A. Eikelenboom ad f 1.040.

1990 Het schoolgebouw wordt overgedragen aan het bestuur van Haagland.

Gebruikers
Willibrord Mavo (1971-1990)
Overbosch College (1990-2008? )
College St. Paul (2008-2012)

Architect
Ir. W. C. Wouters (1897-1960). 
Architect W. Wouters b.v. Wassenaar is van 1946 tot zijn onverwachte dood in 1960 bouwkundig inspecteur/ adviseur van de Sint Willibrordusveeniging. Hij ontwerpt onder meer de R.K. scholen in Moerwijk aan de Raaphorstlaan en de Tinaarlostraat en de Antonius en Lodewijkkerk. In het Bezuidenhout ontwerpt hij de H. Hartschool in de Sillestraat en de nieuwbouw van de kweekschool Cor Mariae in de Helenastraat.

Architectenbureau ir. N.L. de Bruijn b.i. b.n.a.

Bronnen
Archief van de Sint Willibrordus Vereniging Hga bnr 0963 inv nr 781-783, 787-788.

 

Amalia van Solmsstraat 70

Amalia van Solmsstraat 70, François Vatelschool (hotelvakschool) 1966 Foto Fotoburo Meyer© Haags Gemeentearchief

1961 Het bestuur van de Ambachtsschool voor banketbakkers aan de Nieuwe Haven krijgt toestemming voor de bouw van een school op een gebombardeerd terrein aan de Amalia van Solmsstraat. Architect H.C.P. Nuyten maakt een ontwerp voor een schoolgebouw in de vorm van een H met 19 leslokalen, een gymnastieklokaal, twee restaurants en twee keukens. Het geheel is berekend is op 350 a 400 leerlingen.

1963 Op 1 november start aannemer Van Omme en De Groot N.V. uit Rotterdam met de bouw.

Commissaris van de Koningin mr. J. Klaasesz opent op 11 november de school met een druk op met elektrische zoemer die in het gehele gebouw goed hoorbaar is. De hoofdingang voor de restaurants en de winkel voor de verkoop van de producten die door de leerlingen vervaardigd zijn, bevindt zich in een natuurstenen front aan de kant van Amalia van Solmsstraat. In de vleugel aan de Jacob Mosselstraat zijn twee bakkerijen. De ingang van de leerlingen is in de Jacob Mosselstraat.

De hoofd- en middenvleugel tellen vijf bouwlagen. De begane grond omvat een centrale hal, trappenhuis, lift, hoofdportiersloge, garderobe en toiletten. Aansluitend op de hal is een restaurant en aula met buffet-accommodatie. In de hoofdvleugel zijn verder keukens, dienstruimten voor directie en administratie, tekenzalen en tien theorielokalen. De middenvleugel heeft een kelder voor de centrale verwarming, berging etc. Verder is er ruimte voor de bibliotheek, de lerarenkamer, gymnastieklokaal en handvaardigheidslokaal.

Er volgt een rondgang door de school, met name de keukens die voorzien zijn van de modernste apparatuur worden bewonderd. Het geheel heeft vier miljoen gulden gekost.

2001 De François Vatelschool verhuist naar een nieuw gebouw Granaathorst 20.

Het schoolgebouw in de Amalia van Solmsstraat 70 wordt gesloopt en het terrein wordt hergebruikt voor de bouw van 25 herenhuizen.

Gebruikers

François Vatelschool (1961-2001)

Architect

H.C.P. Nuyten B.N.A.

Bronnen

Bouw 1964 p 674 Horecavakschool van architect H.C.P. Nuyten

Haagsche Courant, 25 februari 1961, 26 februari 1966 en 11 november 1966

RIS 80770, Raadsvoorstel nieuwbouw François Vatelschool en herontwikkeling van het gebied. 14-11-2000.

 

Derde van den Boschstraat 22

3e Van den Boschstraat 22, hoofdportiek en conciergewoning van de Thorbecke Lyceum;links en rechts van het poortgebouw de nrs. 18 – 20 – 24 (later Theresiastraat 8) nov 1961 Foto DSO Haags Gemeente Archief

1913 De Gemeentelijke HBS verhuist van het Bleijenburg naar een nieuw schoolgebouw aan de 3e Van den Boschstraat 22. Het gebouw is ontworpen door architect J.J. Gort van Gemeentewerken in Den Haag. Het is een monumentaal pand dat oogt als een stevige burcht. Via een poortgebouw vanaf de straatkant komt men op het binnenterrein, dat vroeger onderdeel was van de tuinen van de villa’s aan het Bezuidenhout. De stenen bordessen bij de hoofdingang geven toegang tot twee dubbele deuren waarvan slechts de rechteringang als hoofdingang wordt gebruikt. In de ruime hoge hal met bogen op stevige pilaren zijn de trappenhuizen zichtbaar die drie verdiepingen ontsluiten. De 4,5 m hoge klaslokalen liggen langs de hoge lange gangen die in een vierkant rond het trappenhuis zijn gesitueerd. Op de vloer liggen rood-grijze tegels en de wandtegels zijn okergeel.

1945 Bij het bombardement van het Bezuidenhout is een deel flink beschadigd maar een deel van het gebouw is toch overeind gebleven en kan na de oorlog weer hersteld worden.

1965 Het ruim 50 jaar oude gebouw wordt gerestaureerd en de rechtervleugel wordt gemoderniseerd en opnieuw ingericht met een gymlokaal en een scheikundepracticum.

1984 De Thorbeckescholengemeenschap wordt opgeheven.

1998 De gemeenteraad besluit om het gebouw te slopen. Op het terrein zal nieuwbouw komen voor de Ichtus Hogeschool met een ingang aan de Theresiastraat.

Gebruikers

Gemeentelijke HBS, Thorbecke Lyceum/ Scholengemeenschap (1913-1984)

Architect

Johannes Jacobus Gort (1875-1950) J. Gort vestigt zich in 1900 als architect in Rotterdam. Daarna werkte hij vanuit Den Haag, onder meer van 1909 tot 1916 bij Gemeentewerken te Den Haag. Hij ontwerpt diverse monumentale schoolgebouwen, die in die tijd als modern gelden, bijvoorbeeld in de Kepplerstraat, de HBS aan de 3e Van den Boschstraat en de vakschool voor meisjes aan de Louise Henriettestraat. Zijn stijl is sterk beïnvloed door Duitse voorbeelden waarmee hij door de Haagse kunstkring in 1909 georganiseerde tentoonstelling over modern Duitse bouwkunst kennis maakt. Gort levert ook enkele bijdragen aan het tijdschrift schoonheid en opvoeding. Samen met J. Ros is hij jurylid van de prijsvraag over de inrichting van een schoollokaal die in 1914 is gehouden. Hij is als assistent van prof. Evers aan de TH te Delft ook de leermeester van veel bekende architecten.

Bronnen

HGA Archief bnr 0545 en Bezuidenhoutkoerier 2 september 1999

 

Bezuidenhoutseweg 40

Bezuidenhoutseweg 40, Villa Zandvliet Chr. HBS 1938 Haags Gemeente Archief
Bezuidenhoutseweg 40 Opening van de brug over de sloot aan de achterkant van het Christelijk Lyceum Zandvliet.  Voor het hek, met de handen in de zak, Drs. M. Dijkshoorn, conrector.Voor het muurtje, in het midden Mej. Drs. C.L.J. Kooman, conrector.  24 okt 1961 Foto Fotoburo Meyer© Haags Gemeentearchief
Bezuidenhoutseweg 40, sloop van het Zandvliet-College 21 juni 2014 Foto R van Harrewijn Haags Gemeentearchief

1924 De Vereeniging voor Christelijk Middelbaar Onderwijs koopt de Villa Zandvliet uit 1874 met 2500 m2 grond aan de Bezuidenhoutseweg voor f 80.000 om daarin de Tweede Christelijke HBS te huisvesten.

1926 Het gebouw wordt in juli door de Christelijke HBS in gebruik genomen met vier leslokalen en enkele vaklokalen. De meest urgente veranderingen zijn het aanleggen van elektriciteit en de bouw van een gymnastieklokaal voor f 55.800.

1928 Onder leiding van architect Anema vindt een verbouwing en uitbreiding plaats met een vleugel met twaalf lokalen, een nieuw trappenhuis, een conciërge kamer e.d.

1938 Architect L. Cusell bouwt een tweede verdieping op de lokalenvleugel achter de villa.

1945 Het gebouw wordt bij het bombardement op het Bezuidenhout flink beschadigd maar kan na enig herstel weer gebruikt worden.

1948 en 1958 Op de twee vleugels aan beide zijden van het Haagse Bos worden derde verdiepingen gebouwd.

1964 De oude villa wordt gesloopt. Het Architectenbureau L.J. Cusell, J. Cusell en A.H. Willems, met name A.H. Willems krijgt opdracht om een nieuw modern gebouw te ontwerpen. Daarbij maakt hij gebruik van arbeidsbesparende bouwmethoden zoals staalskelet, systeemvloeren en vliesgevel. In april 1965 wordt het hoogste punt bereikt en enkele maanden later kunnen 200 leerlingen in een deel van de school terecht. In augustus kunnen alle leerlingen in de nieuwbouw lessen volgen. Het nieuwe voorgebouw met bekleding van lichte romaanse natuursteen is wat later afgewerkt, evenals de 2e gymnastiekzaal, fietsenkelder en de aula. De bouwkundig hoofdaannemer is de fa Groen en Bregman te Benthuizen. De bouw- en inrichtingskosten bedragen ruim 2 miljoen gulden.

1966 De officiële opening vindt plaats op 21 november door dr. P.J. Gathier, oud-rector van de school. De kunstopdrachten zijn uitgevoerd door Theo van der Nahmer in de vorm van een beeldhouwwerk in de hal. Een houtreliëf in het overblijflokaal van Henk Krijger en een wandkleed bij de lerarenkamer door W. Brauckmann-van Walraven, dat zij samen met de mms-leerlingen heeft gemaakt.

1983 Renovatie van gangen en klaslokalen, ombouw van de conciërge woning tot bibliotheek door binnenhuisarchitect E. Göbel.

1997 Verbouwing tot studiehuis onder leiding van architect J.W. Thijs.

2014 Het gebouw wordt grotendeels gesloopt, daarbij is er enige vertraging door asbest en de verplaatsing van een monumentale treurbeuk die 10 meter naar achteren moet. Dat heeft bijna twee ton extra gekost. Het ‘Christelijk Lyceum Zandvliet’ met 850 leerlingen maakt gebruik van een tijdelijk onderkomen aan de overkant van de Bezuidenhoutseweg.

 

2015 De school verhuist eind december naar het nieuwste gebouw met hetzelfde adres Bezuidenhoutseweg 40.

Gebruikers

Zandvlietcollege / lyceum, Tweede Christelijke HBS / Lyceum (1924 -2014 )

. Dit bureau heeft zich vooral toegelegd op het bouwen van scholen in Den Haag en omgeving. L. Cusell (1878-1947) Leonardus Cusell bouwt in Den Haag en omgeving vele huizenblokken en scholen. Hij is tevens een vooraanstaande figuur in de kringen van de Gereformeerde Kerk J.W. Thijs is een van de naamgevers van het bureau (1942 – ) A.H. Willems is ook een van de naamgevers van het bureau (1927 – )

Th. Anema (1874-1952) Th. Anema is vooral bekend geworden als architect van kerken (onder meer de Bethelkerk te Scheveningen, de Nieuwe Zuiderkerk in Den Haag); hij heeft ook scholen ontworpen zoals De Eerste Christelijke HBS De Populier en veel woningen.

Bronnen

Bouw 1968 p2479

Schooldomein oktober 2016

AD vrijdag 29 januari 2016 Lyceum Zandvliet fris de toekomst tegemoet, open huis,

Kees van de Leer in: C. H. Koreneef e.a: Van villa Zandvliet tot studiehuis: 75 jaar Christelijke Scholengemeenschap Zandvliet in Den Haag: 1925 – 2000

 

Helenastraat 11

Helenastraat 11 29 aug 1988 Foto DSO Haags Gemeente Archief

1956 De Sint Willibrordus Vereniging geeft opdracht aan architect W. Wouters om een ontwerp te maken voor een nieuw schoolgebouw voor de katholieke kweekschool Cor Mariae op een terrein achter de kerk van OLV van Goede Raad aan de Bezuidenhoutseweg. Het kweekschoolgebouw in de Oude Molstraat 34 is afgekeurd. Het ministerie van Onderwijs geeft toestemming voor de aankoop van 4500 m2 grond in de Helenastraat.

1960 Het plan van ir. W. Wouters wordt goedgekeurd. Het gebouw bestaat uit drie etages en een souterrain. De hoofdvleugel gaat tweemaal vier leslokalen, een lokaal voor gemeenschappelijke activiteiten en een tekenlokaal omvatten. De ene zijvleugel krijgt een handwerklokaal en enkele gymnastiekruimten, in de andere vleugel komen de dienstvertrekken en het natuurkundelokaal. Voorts is er een leeszaal met bibliotheek gepland. In het plan moeten in opdracht van het ministerie nog enige bezuinigingen worden doorgevoerd die de architect verwerkt. Helaas overlijdt de heer Wouters voor hij deze wijzigingen kan doorvoeren.

1961 Het bestuur vraagt Architectenbureau voorheen ir. W. Wouters en dan onder directie van Jac. Strik arch bna om de bouw te realiseren. De aanbesteding vindt plaats op 13 januari. Van de 37 inschrijvers is aannemingsmaatschappij G.J. Evers uit Bloemendaal de laagste inschrijver en het werk wordt aan hem gegund voor f 901.208.
Op 16 mei wordt de eerste paal geheid door pastoor Van Alphen van de parochie O.L.V. van Goede Raad. De 260 kweekschoolleerlingen, voorafgegaan door een jeugddrumband en de kweekschoolvlag meevoerend, slaan gelijktijdig met een kartonnen paalstaketsel waarop verschillende data van de bouw zijn vermeld.

1963 Op 25 november wordt het nieuwe gebouw ingewijd door de deken van Den Haag, mgr. W.A. Bokeloh, gevolgd door een muzikaal feestprogramma met bijdragen van leerlingen en docenten.

1984 Na de fusie met de Pedagogische Academie Mariahoeve tot de Haagse Katholieke Pabo verhuizen de leerlingen naar de locatie aan de Diamanthorst 16. Het gebouw wordt verhuurd en later verkocht aan het Tinbergen College, dat in 2017 is uitgegroeid tot ROC Mondriaan.

2014 Renovatie van het gebouw.

2015 De School voor Orde en Veiligheid van het ROC Mondriaan is in het gebouw Helenastraat 11 gevestigd.

Gebruikers
Cor Mariae PA-Pabo / Kweekschool 1963-1984)
Tinbergen College (1984 -1998)
ROC Mondriaan (1998  – )

Architect
ir W. C. Wouters
(1897-1960) te Wassenaar is van 1946 tot zijn onverwachte overlijden in 1960 bouwkundig inspecteur/ adviseur van de Sint Willibrordus Vereniging. Hij ontwerpt onder meer de R.K. scholen in Moerwijk aan de Raaphorstlaan en de Tinaarlostraat en de Antonius en Lodewijkkerk. In het Bezuidenhout ontwerpt hij de H. Hartschool in de Sillestraat en de nieuwbouw van de kweekschool Cor Mariae in de Helenastraat.

Bronnen
HGA 0963 Archief Lucas onderwijs inv.nr. 1458-1460, 1490. Bouw en opening kweekschool Helenastraat 11.

Koningin Marialaan 5

Wilhelminastraat 4, vakschool voor meisjes. 1955 foto Stokvis Haags Gemeente Archief

1952 De Gemeenteraad gaat akkoord met nieuwbouw voor de ‘s Gravenhaagse vakschool voor meisjes ter vervanging van het oude gebouw, dat in maart 1945 door een bombardement is verwoest. Het ontwerp is van de hand van architect A. van Essen. De bouw begint in november.

Algemeen Handelsblad 28-10-1954 Wilhelmina vakschool

1954 Op 1 september wordt het gebouw in gebruik genomen door de ‘s-Gravenhaagse Vakschool voor meisjes die na het bombardement in de panden Bezuidenhoutseweg 144 en 197 was gehuisvest. De officiële opening vindt plaats op vrijdag 29 oktober door de inspecteur- generaal van het nijverheidsonderwijs, ir. M. Goote.

Het gebouw met twee verdiepingen bevat zestien lokalen rond een zeer ruime hal waarin het daglicht op bijzondere wijze wordt toegelaten. Daarbij zijn vier praktijklokalen, twee keukens, een waslokaal en een strijklokaal, een teken een zang en muzieklokaal en enkele theorielokalen. In de school is verder een permanente kleuterklas gevestigd waar de leerlingen zich onder leiding van een gediplomeerde kleuterleidser kunnen bekwamen in de omgang met kleuters. In de leskeuken heeft iedere leerling (max 24 per klas) een eigen miniatuurkeukentje met aanrechtkastjes en kooktoestellen met gas en elektriciteit. In een modern ingerichte eetzaal kunnen de gerechten genuttigd worden. In de naailokalen zijn acht moderne trapnaaimachines. In het strijklokaal wordt zowel met elektrische, als met gasverwarmde strijkijzers gewerkt. Tussen het was-en strijklokaal is een droogkamer. Het gebouw met grote ramen heeft tl-verlichting en centrale verwarming in alle lokalen.

1965 Het oorspronkelijke plan voor de gymnastiekzaal en het overblijflokaal wordt uitgevoerd.

1994 Fusie met cluster van het Tinbergen College voor horeca en detailhandel aan de Koningin Marialaan.

2015 Afbraak van het oude gebouw. Op de locatie renovatie en nieuwbouw voor de samentrekking met horeca en/detailhandelschool Koningin Marialaan van ROC Mondriaan.

Theresiastraat  Inholland

Theresiastraat, InHolland 6 okt 2004 foto Bert Mellink Haags Gemeente Archief

Nog geen verdere informatie beschikbaar

Juliana van Stolberglaan

Stolberglaan Conservatorium De Volkskrant 20-05-1957
Juliana van Stolberglaan met het Koninklijk Conservatorium en gezicht op de Prins Clauslaan en de Utrechtsebaan 1980 Foto Stokvis Haags Gemeente Archief
Stolberglaan Conservatorium Trouw 04-03-1976

1976 Het nieuwe gebouw aan de Juliana van Stolberglaan is ontworpen door de Amsterdamse architect L.H.J. Waterman (1974-1980). Hij groepeerde vier bouwvolumes rond een binnenplaats. De gevels aan de straatzijde maken een gesloten indruk. Het lesgebouw aan de Juliana van Stolberglaan heeft acht bouwlagen. De erkers vormen als het ware noten op een notenbalk. De vleugel langs de Utrechtsebaan telt 70 kamers die voor individuele studie gebruikt kunnen worden. In de overige bouwvolumes zijn ontmoetingsruimten, balletstudio’s, concert- en theaterzaal, bibliotheek en leeszaal.

Gebruikers 

Koninklijk Conservatorium voor muziek (1976 – )

Bronnen

C. van Boven e.a. (1998). Gids van de Moderne architectuur in Den Haag. p. 250.

 

Heeft u extra informatie, foto’s, film of verhalen stuur dan als je blieft email naar  geheugen@bezuidenhout.nl

 

Een <a href="http://bezuidenhout.nl">Bezuidenhout</a> site

error: Inhoud is tegen kopiëren beschermd !!

Naar boven