Herinneren aan 3 maart 1945

Op 3 maart 1945 werd de wijk Bezuidenhout in Den Haag getroffen door een verwoestend bombardement. In het licht van de bevrijding werd de wijk per vergissing gebombardeerd door de Engelse luchtmacht. Het plan was de V2-installaties in het Haagse Bos te treffen. Niet deze installaties maar de wijk werd in het hart geraakt. Een groot deel van de wijk lag in puin, honderden mensen lieten bijgevolg het leven of raakten gewond en tienduizenden verloren hun huis. Stichting 3 maart ’45 zet zich in voor blijvende aandacht voor deze ramp en haar vele slachtoffers. Daarbij willen we vooral het verhaal van deze historische gebeurtenis levendig houden voor de huidige generatie in de wijk en de stad Den Haag.

Jaarlijks organiseren wij rond 3 maart een officiële herdenking van het bombardement op Bezuidenhout.

Dit doen we samen met mensen die het bombardement hebben meegemaakt en de ramp hebben overleefd,  wijkbewoners en Haagse organisaties. Ook vertellen we het verhaal met een wandelroute ‘Wandelen door historie van Bezuidenhout’ met foto’s, filmpjes en verhalen van het straatbeeld van voor én na het bombardement. Informatie over de wandelroute kunt u vinden op www.BB45.nl. Ook vindt u hier aanvullende informatie en een quiz voor kinderen. The historical walking tour BB45 is also available in English.

In dit korte animatiefilmpje wordt in twee minuten het verhaal van het bombardement verteld.

Herdenking 2026

• Aan deze diensten werken de drie kerkgenootschappen mee die getroffen werden op 3 maart 1945: de Anglicaanse kerk, de rooms-katholieke kerk en de protestantse kerk.

• Toespraak van Sjaak Bral, cabaretier en bewoner van Bezuidenhout.
• kranslegging door de burgemeesters van Den Haag, Leidschendam-Voorburg en Wassenaar. Deze drie gemeenten hadden te lijden onder het bombardement. Ze worden geflankeerd door overlevenden.
• Kranslegging door scholen en maatschappelijke organisaties
• Muzikale begeleiding van de Regimentsfanfare Garde Grenadiers en Jagers

14.15 uur         Einde ceremonie

Foto: DGM

HERDENKINGSBOEK:

“Een bombardement om nooit te vergeten”
Bij 75 jaar herdenking van het bombardement is er een prachtig herinneringsboek verschenen.  Op 3 maart 1946 vond op het kale Juliana van Stolbergplein met op de achtergrond de ruïnes van het verwoeste Bezuidenhout de eerste herdenking plaats. Er zullen er nog vele volgen op verschillende locaties.
De verhalen en gebeurtenissen rond de herdenkingen van 3 maart 1945 en in het bijzonder het werk van Stichting 3 maart ’45 is in het boek in woord en foto’s vastgelegd in een herdenkingsboek: “Een bombardement om nooit te vergeten”. De stichting werkte hierin samen met auteur Frans Holtkamp, theoloog en oud-pabodocent en auteur Roeland Gelink, journalist van Bezuidenhout Nieuws.

Het herdenkingsboek is een uitgave van Stichting 3 maart ’45.  Het boek is te koop voor een bedrag van €15,- te koop (+ €5,70 verzendkosten). De verkoop gaat via de stichting door een bericht te sturen naar 3maart45@gmail.com.

(De film is gemaakt door Haagse Dingen, maart 2021.)

Reportage op televisie

Op 3 maart 2025 maakte het televisieprogramma ‘Goedemorgen Nederland’ een reportage in twee delen over het bombardement en over de tentoonstelling ‘De herinnering blijft’.

Herdenking 2025
Op zondag 2 maart 2025 herdachten we de slachtoffers van het bombardement op Bezuidenhout van 3 maart 1945. 

In de Christus Triumfatorkerk was een herdenkingsdienst onder leiding van deacon Jonathan Halliwell van de Anglicaanse kerk, diaken Henk van Zoelen van de rooms-katholieke parochie en dominee Jaap van den Akker van de protestantse  gemeente. Er werd opnieuw een kroniek van een overlevende getoond (net als in 2024). Ook werd het verhaal van het Cross of Nails verteld.

Om 13.00 uur begon de ceremonie bij Juliana van Stolbergmonument. Daar spraken Jasmijn Derckx en burgemeester van Zanen. De kranslegging werd muzikaal begeleid door de Regimentsfanfare Garde Grenadiers en Jagers.

Theodoor

Tijdens de ceremonie droeg Jasmijn Derckx een aantal fragmenten voor uit het boek ‘Theodoor’.  Zij schreef dit boek op basis van een van de grootste brievencollecties van Den Haag van de familie Van Ravenswaaij, die het bombardement in Bezuidenhout meemaakte. Bijzonder is dat de zoon van Theodoor van Ravenswaaij, Boem van Ravenswaaij (86 jaar), tevens bij de herdenking aanwezig was. 

De internationale familie Van Ravenswaaij schreef gedurende een eeuw duizenden brieven om zo in contact te blijven met de uitgewaaierde familieleden. Theodoor van Ravenswaaij was de laatste nog aanwezige huisarts tijdens het bombardement in Bezuidenhout en had een praktijkwoning op de Laan van Nieuw Oost-Indië. Hij schrijft op 20 mei 1945 aan zijn zus in Frankrijk: “Zaterdagmorgen besloten we de kinderen en de hond bij kennissen op de Laan van Nieuw Oost Indië 489, Voorburg te brengen, vlak achter het viaduct van Voorburg in het verlengde van de Laan van Nieuw Oost Indië. Telkens onderweg moesten we dekking zoeken. Plotseling toen we er net waren, begon het, een zwarte rookkolom en nooit hebben we meer iets van ons huis en alles waar we 23 jaar voor gewerkt hadden meer teruggevonden. Voor en achter het huis een voltreffer en dan de brand waar we net op tijd uit het huis konden vluchten. Er mocht niet of kon niet geblust worden. Het is alles zo vreselijk geweest dat ik er hier niet verder over wil vertellen.”

De roman ‘Theodoor’ is te bestellen via www.jasmijnderckx.nl en verkrijgbaar bij de plaatselijke boekhandels o.a. Couvée-Benoordenhaeghe en Paagman.

Corona-Herdenking 2021
In 2021 vond de herdenking grotendeels digitaal plaats. Dat betekende herdenken in een andere vorm: eerbetoon met bloemenhulde zonder publiek, maar wel samenkomen in een online ontmoeting. Ook in deze aangepaste vorm hadden we veel aandacht voor de slachtoffers en de overlevenden van het bombardement en werden hun verhalen gedeeld. Van de herdenking hebben we films gemaakt. Deze zijn terug te zien via de linken hieronder en via het filmkanaal van de Stichting 3 maart ’45 op You Tube: BB45-Bombardement Bezuidenhout ’45.

De dag startte om 9.05 uur met het luiden van kerkklokken (dit moment is hier op film te zien), als verwijzing naar het begin van het bombardement op Bezuidenhout 76 jaar geleden.  Gedurende de dag vertoonden we de onderstaande reportage van het eerbetoon aan de slachtoffers van het bombardement.

De film (van 25 minuten) is gemaakt door de Stichting Haagse Dingen. (Op hun website staat een uitgebreidere versie van de herdenking.)

Samen herdenken online
In de avond van 3 maart 2021 kwamen we met ruim 60 mensen samen in de eerste online herdenkingsontmoeting ‘3 maart 1945 – samen herdenken op afstand’.  Bij deze ontmoeting was stadsdeelwethouder Saskia Bruines te gast en spraken we met haar over de waarde van herdenken in deze tijd. Speciale aandacht was er voor het nieuwe herinneringsboek dat we als stichting uitbrengen over 75 jaar herdenken met de titel ‘Een bombardement om nooit te vergeten’ (zie hieronder). Vervolgens spraken we in kleine groepen met elkaar in digitale ‘huiskamers’. In elke huiskamer stond een verhaal van een ooggetuige centraal. De ontmoeting sloten we af met een vooruitblik naar de toekomst van herdenken, opgehaald door studenten van de opleiding communicatie van InHolland.
De gastsprekers in de huiskamers waren:

• Schrijfster Jasmijn Derckx werkt aan een boek dat is gebaseerd op duizenden brieven van de familie Van Ravenswaaij, die het bombardement meemaakte. Zij las voor uit een van deze brieven.
• Politicus Roel van Duijn maakte het bombardement als 2-jarige mee en de oorlogsjaren beïnvloeden het leven van de latere vredesactivist. Hij deelde zijn herinneringen aan het bombardement. (zie ook BB45-route bord 8 ‘ooggetuigen’)
• Gerard van Alkemade was 11 jaar ten tijde van het bombardement en woonde aan de Anna van Saksenstraat. Met zijn familie vluchtte hij naar Voorburg. De heer Van Alkemade legde bij de herdenking bloemen namens alle ooggetuigen, samen met zijn 11 jarige achterkleinzoon. In de huiskamer deelde hij met aanwezigen zijn herinneringen aan het bombardement. Eerder sprak hij met scholieren van het Christelijk Lyceum Zandvliet (video-interview februari 2021).
• Saskia Bruines, stadsdeelwethouder Haagse Hout, sprak met aanwezigen over de toekomst van herdenken in de stad en in het bijzonder in het Bezuidenhout.
• Lia van den Broek, voorzitter van de Stichting 3 maart ’45, sprak met ooggetuigen en familieleden over hun ervaringen van het oppakken van hun leven na het bombardement en hoe hedendaagse de herinneringen nog levend in de wijk zichtbaar blijven.

Getroffen kerken

De verwoeste rk.-O.L.V. Goede Raadkerk

In het Bezuidenhout stonden in 1945 diverse kerken en geloofshuizen. Ze zijn tijdens het bombardement verwoest of zwaar beschadigd:

• Hervormde Wilhelminakerk, Louise de Colignyplein
• RK-Onze Lieve Vrouwe van Goede Raadkerk, Bezuidenhoutseweg
• RK-Sint Liduinakerk, Schenkkade
• Anglicaanse kerk St. John & St. Philip, 1e van den Boschstraat
• Synagoge van de Nederlands Israëlitische Gemeente, De Carpentierstraat

In 1995 ontving de stad Den Haag het Cross of Nails een internationaal teken van verzoening geschonken vanuit Coventry aan steden die door oorlogsgeweld gebombardeerd zijn.

Dat ‘spijkerkruis’ rouleert sindsdien langs de drie getroffen kerkgenootschappen en wordt elkaar in de herdenkingsdienst overhandigd aan een andere kerk. 

In de dienst wordt de 3maart-kaars aangestoken en het verhaal verteld van het Cross of Nails dat verbonden is met de Kathedraal van Coventry. De volledige kerkdienst, gehouden in de Christus Triumfatorkerk, is hier terug te zien.

2020:

Memorabele 75 jaar herdenking bombardement Bezuidenhout (3 maart 2020)

Gedurende de dag zijn vele gedichten en toespraken gehouden, verhalen verteld van ooggetuigen en beelden met elkaar gedeeld in een ontmoeting. Een (foto)verslag laat een mooi beeld zien; op de website www.BB45.nl/bezuidenhout-herdenkt (routebord 2) zijn alle verhalen terug te lezen.

Er zijn ook vele filmpjes gemaakt. Hier laten we de film zien van de Stichting Haagse Dingen, die zowel de gebedsdienst als de ceremonie mooi verbeeld. Ook OmroepWest legde de herdenking vast op film.

Namen laten leven 
‘Alle namen horen zeker vijf maal op het puntje van de tong van een beste vriend te liggen bij de vraag naar wie zijn of haar beste vriend is en waarom (…) want een naam wil leven.’ Tsead Bruinja, Dichter des Vaderlands, heeft het jaar ’75 jaar vrijheid’ pakkend verwoord in het gedicht ‘hoeft een naam iets?’ Bij de herdenking hebben we de namen van de ruim 500 slachtoffers van 3 maart 1945 zichtbaar gemaakt, opdat zij niet vergeten worden. Scholieren hebben naambordjes gemaakt die bij het beeld van Juliana van Stolberg zijn geplaatst.
De slachtofferlijst is samengesteld na grondig onderzoek van Stichting WO2 Sporen en is op onze website bb45.nl te vinden (bij ‘het bombardement‘). De namen zijn opgenomen in de lijst van slachtoffers van de oorlog van de Oorlogsgravenstichting. De zoektocht naar nieuwe namen gaat door. Voor meer informatie en het aanleveren van informatie over slachtoffers kunt u contact opnemen met Stichting WO2 Sporen.

Overige activiteiten: 
Naast de herdenking is Stichting 3 maart ’45 aanwezig op Haagse historische evenementen om het verhaal van het bombardement Bezuidenhout aan de stad te vertellen.  Een verslag van deze activiteiten is te lezen bij ‘Nieuws‘.

Nieuwsbrief Stichting 3 maart ’45
Wij houden u op de hoogte van onze activiteiten met een digitale nieuwsbrief.  De laatst uitgebrachte nieuwsbrief staat onder ‘Nieuws‘. U kunt zich aanmelden via de link onderaan de nieuwsbrief of door een e-mail aan ons te sturen: 3maart45@gmail.com .